Taşıma Belgeleri
Taşıma belgeleri taşıtan ile taşıyıcı arasında yapılan taşıma sözleşmesine dayanır ve iki tarafın hak ve yükümlülüklerini gösterir. Gönderen (shipper), taşıma sözleşmesi yapıldıktan sonra, bu sözleşmeye istinaden malı taşıyıcıya teslim eder. Taşıma sözleşmesinde alıcı da (consignee) belirtilir. Gönderenin mutlaka taşınacak eşyanın sahibi olmasına gerek yoktur. Sözleşmeyi yapanın eşya sahibinden başka biri olarak gözükmesi, ortada bir komisyonculuk ilişkisi bulunduğunu gösterir. Böyle durumlarda taşıma komisyoncusu sözleşmede gönderen olarak gözükür, eşya sahibi ise sözleşmeye yabancı üçüncü şahıs durumundadır. Akreditifli işlemlerde aksi öngörülmedikçe bankalar, akreditif lehdarı dışındaki bir tarafı malların göndericisi olarak gösteren taşıma belgelerini kabul ederler. Gönderilen/Alıcı (consignee) ise, eşyanın taşıma sonunda teslim edileceği taraftır. Bunun kim olacağı taşıma sözleşmesinde belirtilmemişse, gönderen aynı zamanda alıcı sayılır. Gönderen tasarruf hakkını kullanarak alıcıyı değiştirebilir yada başlangıçta belirtmediği hallerde onu bu yolla tayin edebilir. Gönderilen/Alıcı ise taşıma sözleşmesinin tarafı olmasa bile üçüncü kişi lehine sözleşme kabul edilmesinin sonucu olarak bir takım haklara sahiptir. Gönderilen/Alıcı taşıyıcıya emir ve talimatlar verebilir, yükün teslimini isteyebilir ve taşıma sözleşmesinden doğan diğer hakları kullanabilir. Alıcı bu haklarını eşyanın varış yerine varmasından itibaren kullanabilir.
Taşıma belgelerinin başlıca üç özelliği vardır.
1 Malların teslim alındığını gösteren bir makbuz,
2 Taşıyan ile taşıtan arasında akdedilen bir sözleşme,
3 Bazı şartlar altında bir kıymetli evrak niteliği taşır.
Yukarıda sayılan özellikler taşıma belgelerinin genel özellikleridir. Hepsi makbuz niteliğinde olmakla birlikte bazıları sözleşme veya kıymetli evrak niteliği taşımayabilir. Bu konu ileriki bölümlerde nedenleriyle birlikte ayrıca açıklanacaktır. Unutulmaması gereken bir başka konu da, taşıma belgelerinde bulunması gereken bilgilerin neler olacağı hususudur. Taşıma belgeleri en azından aşağıdaki bilgileri ihtiva etmelidir.
01: Bir taşıma belgesi dış görünüş itibariyle, taşıyanın ismini göstermeli; taşıyıcı veya taşıyıcı adına hareket eden bir acente tarafından ya da gemi kaptanı veya kaptan adına hareket eden bir acente tarafından imzalanmış, onaylanmış olmalıdır. Taşıyıcı veya kaptana ait herhangi bir imza veya tasdik, duruma göre taşıyıcı veya kaptan olarak tanımlanmalıdır. Eğer taşıyıcı veya kaptan adına bir acente imza atıp onaylıyorsa adına hareket ettiği tarafın adını ve yetkisini belirtmelidir. Burada şunu da belirtmek gerekir ki taşıma acentesi ile taşıma komisyoncusu arasındaki en belirgin fark, taşıma acentesinin eşyayı taşıma, taşıma komisyoncusunun ise taşıtma taahhüdünde bulunmasıdır.
02: Taşıma belgelerinde mutlaka sevk tarihi belirtilmelidir. Bu birkaç açıdan önem taşır. Örneğin arada bir akreditif varsa taşıma belgesindeki tarih, belgelerin yasal süre içinde bankaya ibraz edilip edilmediğini, yani "bayat" (stale) olup olmadığını göstermesi açısından önemlidir. Ayrıca yüklemenin hangi tarihte yapıldığının bilinmesi sigortanın hangi tarihten itibaren başlaması gerektiğini göstermesi açısından da önem taşır. Taşıma belgesi "bayat" (stale) olmamalıdır. Akreditifte, taşıma belgelerinin düzenlendiği tarihten itibaren bankaya ibraz edilecekleri sürenin belirtilmesi gerekir. Eğer böyle bir süre belirtilmemişse taşıma belgesinin düzenlendiği tarihi takip eden 21 günlük süreden sonra kendilerine ibraz edilen belgeleri bankalar, bayat vesaik rezervi koyup reddederler. Çünkü taşıma belgesinin, en geç malların gideceği yere varışında alıcının eline geçmesini sağlamak üzere yeterli süre önce bankalara ibraz edilmesi gerekir. Bu nedenle akreditif vadesi içinde bile olsa, taşıma belgesinin düzenlenme tarihinden itibaren 21 günü geçtikten sonra bankaya ibraz edilen belgeler veya akreditifte süre belirtilmişse, gösterilen süreden sonra bankaya ibraz edilen belgeler bayat sayılır ve kabul edilmezler.
03: Bir taşıma belgesi "temiz" olmalıdır. Bir başka ifadeyle, belge üzerinde malların ya da ambalajların bozuk olduğuna ilişkin bir kayıt bulunmamalıdır.
04: Taşıma belgesi ihbar kaydı taşımalıdır. Yani taşıyıcının, taşıma belgelerinde ihbar tarafı (notify party) olarak alıcının adı ve adresinin yazılı olması halinde, bu alıcıyı malların geldiğinden haberdar etmesi gerekir.
05: Malların deniz yoluyla taşınıyor olması halinde akreditifte başka bir açıklama yoksa malların ambarda yüklendiğini gösteren, yani "on board" ibaresini ihtiva eden taşıma belgeleri bankalarca kabul edilir. Akreditifte açıkça izin verilmedikçe, malların güverteye yüklendiğini veya yükleneceğini gösteren "on deck" ifadeler ihtiva eden taşıma belgeleri bankalarca reddedilir. Ancak malların açıkça güverteye yüklendiğini veya yükleneceğini ifade etmemesi kaydıyla, metninde malların güvertede taşınabileceği belirtilen taşıma belgelerini de bankalar reddetmezler.
06: Bir taşıma belgesi özellikle de konşimentolar, mutlaka yüklemeyi veya sevki göstermelidir. Çünkü taşıma komisyoncuları tarafından düzenlenen taşıma belgeleri malın yüklendiğini değil, yüklenmek üzere teslim alındığını gösterir. Taşıyıcı tarafından mallar yükletildiğinde hemen "yükleme konşimentosu" düzenlenir. Eğer yükleme hemen gerçekleşmeyecek veya zaman alacak yada daha sonra yapılacaksa, o takdirde "tesellüm konşimentosu" düzenlenir. İki konşimento arasındaki en önemli fark, yükleme konşimentolarında yükleme yapıldığına dair bir ifadenin ve yükleme tarihinin bulunmasıdır. Belgelerin bankalar tarafından kabul edilebilir olması için yükleme konşimentosunun ibraz edilmesi gerekir. Tesellüm konşimentolarının üzerine yükleme yapıldığına dair ifade ile yüklemenin yapıldığı araç adı ve yükleme tarihi eklendiğinde yükleme konşimentosu haline gelir ve yükleme konşimentosu gibi kabul edilir. Ayrıca bankalar tarafından son yıllarda deniz konşimentoları dışındaki taşıma belgeleri üzerinde de malların araca yüklendiğine ve hatta aracın yola çıkarılmış olduğuna ilişkin ifadeler konulmasının istendiği durumlar olmakta, taşıyıcı veya onun yetkili acentesi tarafından bu ifadeler taşıma belgelerine konulmaktadır.
A- DENİZ KONŞİMENTOSU (Marine Bill Of Lading)
01- Nama Yazılı Konşimento:
02- Emre Yazılı Konşimento:
03- Hamiline Yazılı Konşimento:
Konşimentolar iki şekilde düzenlenebilir.
-Tesellüm Konşimentosu:
-Yükleme Konşimentosu:
B- ÖZELLİKLİ KONŞİMENTOLAR
01- Kısa Konşimento: (Short Form/Blank Back B/L)
02- Düzgün Hat Konşimentosu: (Liner Bill Of Lading)
03- Konteyner Konşimentosu: (Container B/L)
04- Çok Amaçlı Taşıma Belgesi: (Multimodal / Combined Transport Document)
05- Baştan Başa Konşimento: (Through Bill Of Loading)
06- Navlun Sözleşmesine Dayalı Konşimento: (Charter Party B/L)
07- Ciro Edilemez Denizyolu Taşıma Senetleri: (Non Negotiable Sea Waybill)
08- Kaptan Makbuzu: (Mate's Receipt)
09- Ordino: (Delivery Order)
10-Manifesto: (Manifest)
C- DİĞER TAŞIMA BELGELERİ (Waybill)
01- Havayolu Taşıma Senedi: (Air Waybill)
02- Demiryolu Hamule Senedi /CIM: (Rail Consignment Note)
03 – Karayolu Taşıma Senedi /CMR: (Road Waybill)
04 – Nakliyeci Makbuzları ve Fıata Belgeleri:
a- FCR Taşımacının Teslim Alındı Belgesi : (Forwarder's Certificate Of Receipt)
b- FCT Nakliyeci Taşıma Belgesi : ( Forwarder's Certificate Of Transport) c- FBL FIATA Kombine Konşimentosu :(FIATA Combined Bill Of Lading)
05 – Posta Belgeleri :( Post Receipt)
DİĞER TAŞIMA BELGELERİ (Waybill)
Taşıma belgeleri, taşıtan ile taşıyıcı arasında yapılan taşıma sözleşmesine dayanan ve iki tarafın hak ve yükümlülüklerini gösteren belgelerdir. Bu belgeler; malların teslim alındığını gösteren bir makbuz, taşıyan ile taşıtan arasında akdedilen bir sözleşme ve bazı şartlar altında kıymetli evrak niteliklerini taşımaktadır. Bu bölümde konşimentolar dışında kalan diğer taşıma belgeleri ele alınacaktır.
Taşıma senetleri malın mülkiyetini temsil etmeyen, malların teslim alındığını gösteren makbuz niteliğindeki belgelerdir. Bu nedenle, taşıma senetlerinin ciro ve teslimi ile malların mülkiyeti devredilemez. Taşıma senetlerinin cirosu mümkün olmadığı için taşınan mallar, senette ismi yazılı gönderilene (alıcıya) teslim edilir.
Demiryolu, havayolu ve kamyonla yapılan taşımalarda kullanılan taşıma senetleri aşağıda açıklanmıştır.
1. HAVAYOLU TAŞIMA SENEDİ (Air Waybill)
Havayolu Taşıma Senedi bir makbuzdur ve kıymetli evrak niteliğinde değildir (Bkz. Örnek 1). Hava konşimentosu da denilen bu belgenin ciro ve teslimi ile malların mülkiyeti devredilemez. Mallar düzenlenen senedin üzerinde alıcı olarak kimin adı yazılı ise ona teslim edilir.
Bu taşıma belgesi üç tanesi orijinal olmak üzere on iki nüsha halinde düzenlenir. Bu nüshalardan birincisi havayolu şirketine, ikincisi gönderilene aittir; üçüncü nüsha ise gönderenin nüshasıdır. Havayolu taşıma senedinin 3. nüshası (original for shipper) satıcının elinde olduğu sürece, bu nüshayı mallar alıcı tarafından çekilmeden önce, taşıma acentesine ibraz ederek taşıma şartlarını ve hatta malın alıcısını değiştirme hakkına sahiptir. Bu nedenle gönderene tanınmış olan bu hak alıcı için de, banka için de önemli bir risk oluşturur. Bu riskin minimize edilebilmesi için hava yolu konşimentosunun 3. nüshasının bankalara ibraz edilmesi istenir.
House Air Waybill
Havayolu taşımacılığında taşıma komisyoncusu tarafından düzenlenen bir belgedir. Malın sevk edildiğini değil yalnızca teslim alındığını gösterir. Az miktarda mal sevk edecek ihracatçı firmalar navlun ücretini düşük tutmak amacıyla taşıma komisyoncusuyla anlaşırlar ve mallarını House Air Waybill karşılığında taşıma komisyoncusuna teslim ederler. Taşıma komisyoncusu bu tür firmaların mallarını toplayarak bir sevkiyatta gönderir ve bütün mallar için bir Air Waybill düzenlenir ve bu belgede "shipper" (yükleten) olarak taşıma komisyoncusu yer alır. Bankalar açısından teminat özelliği çok zayıftır.
2- DEMİRYOLU HAMULE SENEDİ (Rail Consignment Note)
Demiryolu Hamule Senedi malların demiryolu ile taşınması halinde, demiryolu idaresince verilen bir makbuzdur. Kıymetli evrak niteliğinde olmadığı için malların mülkiyetini temsil etmez, ciro edilemez ve yalnızca malların gönderilmek üzere demiryolu idaresine teslim edildiğini gösterir. Mallar alıcısına, taşıma acentesine müracaatında kimliğini ispat etmesi halinde verilir.
Dolu vagon karşılığında demiryolu idaresinin verdiği belge hamule senedinin ikinci nüshasıdır. Birinci nüsha (asıl) mallarla birlikte gönderilir. Mallar alıcının müracaatı ve kimliğinin ibrazı karşılığında, hamule senedi aranmaksızın teslim edilir.
3. KARAYOLU TAŞIMA SENEDİ / CMR (Road Waybill)
Kamyonla yapılan taşımalarda uluslararası CMR (Convention Merchandise Routier) Anlaşması gereğince düzenlenen bir taşıma senedidir. Taşıma senedi üç nüsha halinde düzenlenir ve her üç nüsha da gönderen ile taşıyıcı tarafından imzalanır (Bkz. CMR Belgesi Örneği).
Senedin düzenlendiği ülke hukukuna göre imzalar matbu olabilir ya da imzaların yerine gönderenin ya da taşıyıcının mühürleri basılabilir. Taşıma senedinin birinci nüshasını gönderen alır, ikinci nüsha eşya ile beraber gider, üçüncü nüsha taşıyıcıda kalır.
İmzalanan taşıma senedi;
- Taşıma sözleşmesinin kurulmuş olduğunu, - Malların taşıyıcı tarafından teslim alındığını, - Malların ve ambalajların iyi durumda olduğunu, sayılarının, marka ve numaralarının taşıma senedinde yazılı olanlara uyduğunu, gösterir.
Taşıma senedinin ikinci nüshası gönderilene (alıcıya) teslim edilene kadar gönderen, taşımaya devam olunmaması, malın teslim yerinin değiştirilmesi ya da taşıma senedinde gösterilenden başka bir alıcıya teslim edilmesi gibi tasarruflarda bulunabilir. Ancak ikinci nüshanın alıcıya tesliminden itibaren taşıyıcı alıcının emir ve talimatlarına uymak zorundadır. Gönderenin taşıma senedine bir açıklama koyarak bu tasarruf hakkında taşıma senedinin düzenlenmesinden itibaren gönderileni sahip kılması mümkündür. Diğer yandan taşıma senedinin gönderende kalan birinci nüshasının alıcıya verilmesi halinde yine tasarruf hakkı sahibi alıcı olur.
Taşıyıcının taşıma senedinin ikinci nüshasını gönderilene teslim etmemiş olduğu halde gönderilenin tasarruf hakkına sahip bulunması ancak birinci nüshanın hamili olmasına bağlıdır ve tasarruf hakkının kullanılabilmesi için söz konusu nüshanın ibrazı gerekir.
Tır Karnesi
TOBB tarafından verilmektedir. C2 yetki belgesine sahip şirketin bu belge ile birlikte ortakları hakkında bilgi ve referanslarını sunarak başvurduğu ve uygun görüldüğü takdirde sahip olduğu belgedir.
4. NAKLİYECİ MAKBUZLARI VE FIATA BELGELERİ
Nakliyeci makbuzları taşıma komisyoncuları tarafından düzenlenen taşıma belgeleridir. Taşıma işleri komisyoncuları, bir ücret karşılığında kendi adlarına ve bir başkası hesabına eşya taşıtmayı meslek edinen nakliye firmalarıdır.
FIATA Taşıma Belgeleri üç gruptur:
a) FCR Taşımacının Teslim Alındı Belgesi (Forwarder's Certificate of Receipt): Bu belge malların gönderilene sevk edilmek veya gönderilenin emrine hazır tutulmak üzere teslim alındığını gösterir. Ciro edilemez ve mallar yüklendikten sonra orijinal nüshanın ibraz edilmesi halinde sevk iptal edilebilir ya da sevk şartları değiştirilebilir. Anılan nüsha mallar yüklendiğinde yükletene yani satıcıya verildiği için alıcı açısından risk oluşturur. Bu nedenle belgenin banka adına düzenlenmesi istenir. Mallar orijinal nüshanın, başka bir deyişle gönderen nüshasının taşıma acentesine ibraz edilmesi suretiyle alıcı tarafından teslim alınır.
b) FCT Nakliyeci Taşıma Belgesi (Forwarder's Certificate of Transport): Bu belge takım halinde "emre yazılı" olarak düzenlenir. Mallar varış yerinde FCT'nin orijinalinin ibraz edilmesi karşılığında alıcıya veya onun emrine teslim edilir.
FCR ve FCT, navlun komisyoncuları tarafından düzenlenir ve bu belgeler taşıma sözleşmesi niteliğinde olmadıkları için yasal hamiline malları yalnızca varış yerindeki acenteden talep etme hakkını verir.
c) FBL FIATA Kombine Konşimentosu (FIATA Combined Bill of Lading): FBL, deniz konşimentosu ile aynı hukuksal niteliğe sahip bir kombine taşıma konşimentosudur. Şekil ve şartları FIATA (Uluslararası Taşıma Acenteleri Birlikleri Federasyonu) tarafından tespit edilmiş, Uluslararası Ticaret Odası'nca onaylanmıştır.
Bu cins konşimentolar emre düzenlenebilir. Malların mülkiyetini temsil eder ve aynı deniz konşimentoları gibi bir kıymetli evrak niteliğindedir. Birden fazla takım halinde düzenlenebilir. Malların teslimi için bir orijinal nüshanın teslimi yeterlidir.
5. POSTA BELGELERİ (Post Receipt)
Mallar posta ile gönderildiğinde posta idaresi tarafından düzenlenen, malların teslim alındığını gösteren makbuza "Posta Makbuzu" (Postal Receipt) ya da postalama sertifikası (Certificate of Posting) denir. Bu belge de malların mülkiyetini temsil eden kıymetli bir evrak değildir, ciro ve teslim yolu ile devredilemez.
Kaynaklar:
https://mevzuat.garanti.com.tr GARANTİ MEVZUAT
İhracatta Teslim Şekilleri ve Nakliyat – İGEME
